Założenie Republiki Chińskiej
Obalenie ostatniego cesarza Qing i rewolucja Xinhai 1911 roku
oraz proklamowanie Republiki Chińskiej przez Sun Yat-sena
Sun Jat-sen, właśc. Sun Zhongshan urodził się 12 listopada 1866 w rodzinie chłopskiej w powiacie Xiangshan (Xiāngshān 香山 , obecnie miasto Zhongshan) . W dzieciństwie mocno wpłynęła na niego historia Powstania Tajpingów oraz dokonania jego przywódcy – Hong Xiuquana.
|
Sūn Zhōngshān (孫中山)
Sun Zhongshan, pol. Sun Jat-sen, ang. Sun Yat-Sen. Rewolucjonista, pierwszy prezydent Republiki Chińskiej powstałej w 1911 roku
|
 |
| Sun to nazwisko rodowe, jego imię to Zhongshan, polskie Jat-sen wywodzi się prawd. z wymowy imienia w dialekcie Kantońskim. Jego imię honorowe to 逸仙 yìxiān – używane przy nazywaniu np. budynków, miejsc publicznych. |
|
W wieku 12 lat wyjechał na Hawaje, gdzie rozpoczął studia nad zachodnią historią, kulturą i nauką. Po przeczytaniu biografii Jerzego Waszyngtona oraz Abrahama Lincolna postanowił zrobić coś dla obalenia cesarstwa, jako zacofanego ustroju feudalnego. Zrobił to przy wsparciu funduszy uzyskanych w USA.
W 1894 roku, w Honolulu na Hawajach Sun założył
patriotyczną organizację Xingzhonghui (Odrodzenie Chin ). Była to organizacja rewolucyjna występujące przeciw dynastii Qin.
W roku 1905 założył ogólnonarodową partię rewolucyjną Zhongguo Tongmenghui, która później przekształciła się w Guomindang (in. Kuomintang, czyli partia narodowa).
|
Zhōngguó Tóngménghuì (中國同盟會)
Liga Związkowa, dosł. Liga Zjednoczenia Chin |
|
Do ligi zostały włączone organizacje nacjonalistyczne działające w Japonii.
Deklarowanym celem było obalenie dynastii Qing oraz ustanowienie „rządzonej demokratycznie republiki burżuazyjnej ” .
Idee rewolucyjne i cele do osiągnięcia wyrażono jako tzw. Trzy Zasady Ludu [Chin]:
– Minzu 民族: Zasada narodowa (zbudowania państwa narodowego)
– Minquan 民權: Zasada praw i wolności obywatelskich (stworzenia systemu rządów opartych na demokracji, cokolwiek to miało by znaczyć)
– Minsheng 民生: Zasada dobrobytu ludności.
W kolejnych latach wszczęto szereg powstań i rebelii, wspieranych przez chińskich emigrantów, lokalnych wichrzycieli i zwolenników obalenia cesarza, oraz wsparcia zagranicznych potęg, których głównym celem – jak zawsze w ciągu wcześniejszych dekad – było wywołanie jak największego fermentu w Chinach, celem ich osłabienia.
Jedną z ważniejszych prób rebelii było powstanie, które wybuchło 27 kwietnia 1911 roku w mieście Guangzhou (Kanton). W czasie tłumienia powstania zginęło wielu działaczy i bojowników, w tym tzw. „siedemdziesięciu dwóch męczenników” . Ich śmierć została skutecznie wykorzystana propagandowo przez rewolucjonistów i „dodała skrzydeł” ich wysiłkom.
|
Wǔchāng Qǐyì (武昌起義)
Powstanie Wucheng
Wuchang to miasto w prowincji Hebei; Qiyi oznacza dosłownie przynieść praworządność/sprawiedliwość i ma wydźwięk 'wyzwolenia spod tyranii i niesprawiedliwości – dobrym polskim słowem jest powstanie. Inne chińskie słowo 'geming' to bardziej bunt, rewolta, przeciwstawienie się (samo ge znaczy tyle co odrzucić. |
|
10 października 1911 roku rozpoczęło się Powstanie Wuchang. Zainicjowały je dwie organizacje – Stowarzyszenie Literackie oraz Stowarzyszenie Wspólnego Postępu.
|
Wénxué shè (文學社)
Stowarzyszenie Literackie |
|
|
Gòngjìnhuì (共進會)
Stowarzyszenie Wspólnego Postępu. |
|
Powstanie wywołało ogólnonarodową lawinę rewolt przeciw dynastii Qing. W przeciągu miesiąca ponad 10 prowincji wypowiedziało posłuszeństwo cesarzowi.
W grudniu 1911 roku Sun Yat-sen powrócił do Chin . Z uwagi na jego zasługi w dziele rewolucyjnym, oraz wielki prestiż pośród rewolucjonistów, został proklamowany pierwszym prezydentem Republiki Chińskiej.
1 stycznia 1912 w mieście Nanking złożył ślubowanie stając się jej pierwszym prezydentem. Nanking stał się stolicą proklamowanej wtedy Republiki Chińskiej.
Wkrótce po tym, niejaki Yuan Shikai, przejął stanowisko prezydenta i doprowadził do zmarginalizowania władzy Sun Yat-sena, który nadal jednak zostawał duchowym przywódcą państwa.
Północ Chin pogrążyła się w chaosie politycznym i wojskowym. Rządziły nią junty wojskowe i lokalni dowódcy armii.
W sierpniu 1912 roku w Pekinie poplecznicy Sun Yat-sena założyli Partię Narodową (Kuomintang). Sun został wybrany jej przewodniczącym.
|
Xīngzhōnghuì (興中會)
organizacja, z której wywodzi się KMT
|
|
|
Guómíndǎng (國民黨)
Kuomintang (KMT); Partia Narodowa |
|
Następne lata to dla Chin szereg niepokojów, wewnętrznych walk i chaos polityczny.
Zachodnie mocarstwa aktywnie podsycały ów nieporządek, często, jak np. Sowieci, finansując lub w inny sposób wspierając obie strony toczących się konfliktów.
Nieustanne walki wewnętrzne doprowadziły do osłabienia kontroli nad zewnętrznymi częściami Chin . Ich efektem było oddzielenie się Mongolii Zewnętrznej (przy wsparciu Rosji), która po latach zamieszania, wróciła na chwilę do Chin jako region autonomiczny, aż w końcu po długich przepychankach między Chinami i ZSRR na arenie międzynarodowej, została uznana za niepodległe państwo w roku 1961.
Podobnie stało się z Tybetem, który również w 1911 roku wypowiedział posłuszeństwo cesarzowi. Jednak od samego początku ogłosił całkowite odłączenie się od Chin . W tym jednak przypadku, mimo zaangażowania Imperium Brytyjskiego, Tybet nie został włączony w strefę wpływu sił zachodnich mocarstw. Wkrótce po zakończeniu I Wojny Światowej kraj rządzony przez konserwatywną teokrację, odciął swoje kontakty ze światem zewnętrznym.
