Historia Chin

 

Tytułem wstępu –
Chińskie okresy dynastyczne i zasada nianhao

   Cesarz Wen z dynastii Han wprowadził zasadę nianhao, która systematyzowała zapis historyczny. Wprowadzenie tego systemu pozwoliło na jasne określanie czasu wydarzeń. Lata liczono od chwili wstąpienia na tron każdego kolejnego cesarza. Można też było nazywać okresy panowania tego samego cesarza. W niektórych przypadkach imiona pośmiertne i świątynne cesarzy z różnych dynastii są takie same. Dlatego też przy podawaniu imienia cesarza przed jego imieniem podaje się nazwę dynastii.
   Współcześnie w Republice Chińskiej na Tajwanie zlicza się lata od chwili ustanowienia rządu narodowego w 1912 roku. W urzędach tajwańskich w roku 2011 n.e. czasomierze pokazują rok 100 Republiki.

niánhào 年號 Sposób zliczania lat w historiografii chińskiej polegający na naliczaniu lat panowania danego władcy. Dosł. to tytuł panującego cesarza, jako nazwa okresu jego panowania. shìhào 謚號 To pośmiertne imię honorowe władcy lub arystokraty nadawane po jego śmierci miàohào 廟號 Imię świątynne nadawane władcy po śmierci. Używano go w świątyni przodków. Imię składało się z dwóch znaków i opisywało charakterystyczną cechę rządów zmarłego władcy.

 

Okresy dynastyczne i ważniejsze wydarzenia historii Chin

Prehistoria

 

100 000 p.n.e.	Pojawienie się Homo Sapiens. Pierwsze kultury paleolityczne
10 000 p.n.e.	Wczesne kultury neolityczne
3000–2000 p.n.e.	Późne kultury neolityczne

Mityczne okresy „Trzech Czcigodnych" i „Pięciu Cesarzy"

 

Era przedimperialna
(feudalna)

 

Dynastia Xia (夏 – Xià) około 2100–1600 p.n.e

Wielku Yu (Dà Yǔ 大禹) Da Yu – założyciel dynastii Xia. Przedsięwziął on gigantyczne prace zmierzające do uregulowania biegu Rzeki Żółtej

 

Panowanie Dynastii Shang (商 – Shāng) 1600–ok.1050 p.n.e.

 

Panowanie Dynastii Zhou (周 – Zhōu) 1050–256 p.n.e. Dynastia Zachodnia do 771 p.n.e., Wschodnia Dynastia Zhou 770– 256 p.n.e.

 

Epoka Wiosen i Jesieni

(Chūnqiū, 春秋) 722–481 p.n.e.

 

Nazwa Epoki pochodzi od Kronik Wiosen i Jesieni, stworzonych w państwie Lu, a obejmujących lata 722-749 p.n.e. Napisanie Kronik... przypisuje się Konfucjuszowi.

VI w. p.n.e.	Powstają pierwsze fragmenty Wielkiego Muru
	Pojawienie się Konfucjanizmu
ok. 479 p.n.e.	Śmierć Konfucjusza
	Pięciu hegemonów Okresu Wiosen i Jesieni
	Powstanie słynnej Sztuki wojny

 

Okres Walczących Królestw

(Zhànguó, 戰國) 403–222 p.n.e.

Początek Okresu Walczących Królestw wyznaczany jest na rok 403 p.n.e., w którym państwo Jin rozpadło się na trzy mniejsze: Han, Zhao i Wei. Czasami podaje się inna datę początku tego okresu to rok 476, bezpośrednio po końcu Epoki Wiosen i Jesieni.

	Siedem potęg Okresu Walczących Królestw
286	Umiera Zhuangzi (莊子), ur. 396, filozof taoistyczny
	Sto szkół myśli chińskiej oraz skok cywilizacyjny i technologiczny

 

Wczesna era imperialna
221 p.n.e.–220 n.e.

Dynastia Qin (Qín 秦) 221–207

221	Państwo Qin jednoczy Chiny. Wielkie reformy do roku 210
213	Wielkie palenie ksiąg, w tym konfucjańskich.

 

Najważniejsi cesarze:

	Imię cesarskie: Shi Huangdì 始皇帝 Imię osobiste:Yíng Zhèng 嬴政 Lata panowania: 246–210 BC
	Pozstali władcy w osobnym artykule.

 

Dynastia Han (Hàn 漢) 206 p.n.e.–220 n.e. Zachodnia Dynastia do 9 r. po Chr. Wschodnia Han 25–220 po Chr.

206	Poczatek panowania dynastii Han 206 p.n.e.–220 n.e.
141–87 p.n.e.	Rządy cesarza Wu
133-119	Walki z barbarzyńcami Xiongnu
126	Zhang Qian powraca z wyprawy do zachodnich regionów.
119	Wyprawy Zhang Qiana skutkują ustanowieniem Jedwabnego szlaku
ok. 85	Sima Qian kończy dzieło Zapiski historyka
Wang Mang uzurpuje władzę i zakłada dynastię Xin 9–23 n.e.
105	Pierwsze wzmianki o produkcji papieru
184	Powstanie Żółtych Turbanów
208	Bitwa przy Czerwonych Klifach

Najważniejsi cesarze:

	Imię pośmiertne: Gao Zu 高祖 Imię osobiste: Liu Bang 劉邦 Czas panowania: 206–195 p.n.e.
	Imię pośmiertne: Wu Di 武帝 Imię osobiste: Liu Che 劉徹 Czas panowania: 140–87 p.n.e.
	Pozostali władcy w osobnym artykule.

Wieki średnie 220–581 n.e.

Okres Trzech Królestw oraz następujące po nim rządy dynastii Wschodniej i Zachodniej Jin, a następnie okres Północnych i Południowych Dynastii nazywany jest czasami okresem bezkrólewia.

 

Epoka Trzech Królestw Sān guó 三國, 220–280

220–265

Zmagania trzech królestw

 

Zhūgě Liàng (諸葛亮) 181–234 n.e. Zhuge Liang to wybitny strateg i dyplomata. W poszukiwaniu wiedzy prowadził pustelnicze życie w Longzhong, prow. Hubei. To on doradził Liu Bei połączenie sił z Sun Quan przeciw Cao Cao, czego rezultatem była zwycięska dla Liu Bei bitwa u Czerwonych Klifów.

 

Dynastia Jin Jìn 晉, 265–420

265–316

Zachodnia Dynastia Jin

 

Okres Szesnastu Królestw Shí liù guó 十六國, 304–439

265–439

Istnienie 16 królestw. Ludy niechińskie walczą o supremację na Północy

 

Podział na północ i południe (Nán bĕi cháo 南北朝) 420–589

317–420	Wschodnia Dynastia Jin sprawuje władzę na południu. Jest to początek podziału Chin na Północ i Południe
386–589	Okres dynastii Południowych i Północnych
404	Huiyuan pisze dzieło „Dlaczego mnisi buddyjscy nie składają pokłonów królom”
427	Umiera słynny poeta Tao Yuanming 365–427

Dynastie Północne 386-581	Dynastie Południowe 420-589
Północne Wei 386–534	Song 420–479
Wschodnie Wei 534–550	Qi 479–502
Zachodnie Wei 535–557	Liang 502–557
Północne Qi 550–577	Chen 557–589
Północne Zhou 557–581

 

Druga era cesarska
581–907

 

Dynastia Sui (Suí 隋) 581–618

589	Zjednoczenie Chin pod Dynastią Sui
609	Zakończenie budowy Wielkiego Kanału

Najważniejsi cesarze:

	Imię pośmiertne: Wén Dì 文帝 Czas panowania: 581–604 Osiągnięcia: pierwszy cesarz
	Imię pośmiertne: Yáng Dì 煬帝 Czas panowania: 605–617 Osiągnięcia: ukończenie budowy Wielkiego Kanału
Pozstali władcy w osobnym artykule.

 

Dynastia Tang (Táng 唐) 618–907

 

Rozwój kultury czasów Tang

618–907	Panowanie Dynastii Tang
627–642	Podróż do Indii mnicha Xuanzanga
653	Opracowanie najwcześniejszego z zachowanych kodeksów prawnych
690–705	Cesarzowa Wu proklamuje dynastię Zhou stając się jedyną kobietą cesarzem w historii Chin .
713–741	Panowanie cesarza Xuanzonga – wnuka Wu Zetiana i okres rozkwitu zwany Kaiyuan pod jego rządami
713	Umiera Huineng , szósty patriarcha Buddyzmu Chan
755–763	Rebelia An Lushana i Shi Siminga
843–845	Okres prześladowania Buddyzmu
868	Wydanie najstarszej z zachowanych księgi drukowanej.

Najważniejsi cesarze:

	Imię świątynne: Xuan Zong 玄宗 Imię osobiste: 李隆基 Li Longji Lata panowania: 712-756 Ery panowania:    Xiantian (先天 xian1 tian1) 712-713    Kaiyuan (開元 kaiyuan) 713-741    Tianbao (天寶 tian1 bao3) 742-756
Pozstali władcy w osobnym artykule.

 

Pięć Dynastii i Dziesięć Państw 907–979 Okres pięciu dynastii północnych (五代 Wŭ dài) 907–960 oraz Dziesięciu państw na południu (十國 – Shí guó) 902–979

907–960

Okres Pięciu Dynastii. Kitanowie zakładają dynastie – Hòu liáng 後涼, Hòu táng 後唐, Hòu jìn 後晉, Hòu hàn 後漢, Hòu zhōu 後周

 

Trzecia era cesarska
960–1367

 

Dynastia Song (Sòng 宋) 960–1279 D. Północna: Beisong 北宋 960–1127, D. Południowa: Nansong 南宋 1127–1279

	Panowanie Dynastii Song (960–1276) Północna Dynastia Song do 1126. Poludniowa Dynastia Song 1127–1276
1069–1085	Reformy Wang Anshi
1126	Dżurdżeni opanowują północne Chiny – zakładają Dynastię Jin (1115–1234)
1200	Umiera Zhu Xi, 1130–1200

Władcy Dynastii Song

	Imię pośmiertne: Xiào dì 孝帝 Imię świątynne: Tàizǔ 太祖 Imię osobiste: Zhào Kuāngyìn 趙匡胤 Czas panowania: 960–976 Ery panowania:    建隆 Jiànlóng 960–963    乾德 Qiándé 963–968    開寶 Kāibǎo 968–976
	Pozostali władcy w osobnym artykule.

 

Dynastia Jin (Jīncháo 金) 1115–1234

Inne pomniejsze dynastie: Liao (遼 – Liáo) 947–1202 Dynastia Wschodnia 東遼 947–1125 , Dynastia Zachodnia 西遼 1125–1201 Xī xià 西夏 1032–1227 Jīn 金 1115–1234

 

Dynastia Yuan (Yuán 元) 1271–1368

1215	Mongołowie zajmują większość północnych Chin
1227	Dżyngis Chan umiera
1271	Marco Polo przybywa do Chin . Kublai Chan ogłasza się pierszym cesarzem dynastii Yuan.
1276	Mongolska dynastia Yuan zdobywa panowanie nad południowymi Chinami – do 1368

 

Okres nowoczesny
1368 do 1911

Dynastia Ming (Míng 明) 1368–1644

1368	Panowanie Dynastii Ming do 1644
1405–1433	Wyprawy morskie Zheng He
1528	Umiera Wang Yangming 1472–1528
1583–1610	Matteo Ricci przybywa do Chin
1592–1598	Zbrojne wyprawy do Korei
1598	Powstanie Altana Peonii autorstwa Tang Xianzu
1624–1627	Walki miedzy uczonymi szkoły Donglin, a dyktatorem eunuchem Wei Zhongxian.
1644	Ostatni cesarz dynastii Ming popełnia samobójstwo po zdobyciu Pekinu przez powstańców pod wodzą Li Zichenga.

 

Dynastia Qing (Qīng 清) 1644–1911

1644–1911	Mandżurska dynastia Qing
1645	Chińczycy zmuszeni do noszenia mandżurskiej tonsury.
1673–1681	Rebelia Trzech Lenników
1720	Armia dynastii Qing wkracza do Lhassy. Tybet uznaje protektorat Qing
1792	Opublikowanie powieści „Sen o czerwonym pawilonie”
1796–1804	Rebelia Stowarzyszenia Białego Lotosu
1839–42 1856–60	Wojny opiumowe zakończona traktatem w Nankinie 1842. Wielka Brytania przejmuje Hong Kong 1860: ponownie ratyfikowany traktat w Tianjin.
1850–1864	Powstanie Taipingów i ich Niebiańskiego Królestwa Pokoju
1860	W końcu trzeciej wojny opiumowej angielsko-francuskie wojska zdobywają Pekin. Spalenie cesarskiego Palacu Letniego.
1862	Zuo Zongtang dławi powstanie muzułmańskie na północnym zachodzie, odzyskuje panowanie nad Azją Centralną do 1878
1884–1885	Wojna chinsko-francuska
1894–1895	Wojna chińsko-japońska
1894	Sun Yatsen zakłada Stowarzyszenie Odrodzenia Chin
1898	Reformy rozpoczęte przez cesarza Guangxu storpedowane przez cesarzową wdowę Cixi
1900	Powstanie Bokserów. Międzynarodowa ekspedycja w celu przerwania oblężenia zagranicznych poselstw.
1901	Śmierć Li Hongzhanga 1823–1901
1905	Zniesienie systemu egzaminów urzędniczych
1911	Obalenie dynastii Qing; Sun Jat-sen i proklamowanie Republiki Chińskiej

Okres postimperialny:
1911–

 

Republika Chińska (Taiwan) Zhōng huá mín guó 中華民國 1912– Chińska Republika Ludowa (中華人民共和國 – Zhōng huá rén mín gòng hé guó)1949–
1915	Rozpoczęcie publikacji czasopisma „Nowa Młodzież"
1916	Umiera Yuan Shikai (1859–1916) Początek ery Warlordyzmu do 1928
1919	Ruch 4 maja, protesty na placu Tienanmen przeciw postanowieniom Traktatu Wersalsiego.
1925	Umiera Sun Yat-sen (1866–1925)
1926–1927	Północna Ekspedycja połączonych sił Partii Narodowej i Komunistycznej Partii Chin
1927	Partia Narodowa występuje przeciw komunistom. „Bialy terror” do 1930. Władza Rządu narodowego pod przywództwem Czang Kai-szeka
1930	Mao Zedong i inni komuniści tworzą Centralny Okręg Radziecki w Jiangxi.
1930	Nowy kodeks cywilny przyznaje kobietom prawa małżeńskie i własnościowe.
1931	Japonia przejmuje kontrole nad Mandżurią
1934	Czerwona Armia wydostaje się z okrążenia wojsk Rządu Narodowego. Wielki Marsz do 1935 roku
1936	Śmierć Lu Xun'a 1881–1936
1937–1945	Wojna chińsko-japońska. Masakra Nankińska
1947–1949	Wojna domowa pomiędzy Rządem Narodowym, a komunistami.
1949	Proklamowanie Chińskiej Republiki Ludowej pod wodzą Mao Zedonga
1950–1953	Wojna koreańska
1950	Nowe prawo małżeńskie
1951–1956	Redystrybucja ziemi i kolektywizacja
1951–1952	„Ruch przeciw pięciu złom”
1956–1957	Kampania „stu kwiatów” i przeciw „prawicowcom”
1957–1958	Wielki Skok Naprzód. Powstanie komun rolniczych
1959–1962	Trzy Ciężkie Lata
1959	Zdławienie powstania w Tybecie. Ucieczka Dalajlamy
1960	Rozłam pomiędzy Chinami a Związkiem Radzieckim
1966–1969	Rewolucja kulturalna
1976	Śmierć Mao Zedonga (1893–1976) Aresztowanie „bandy czworga”
1978	Deng Xiaoping odzyskuje władzę. Na Ścianie Demokracji w Pekinie pojawiają się „Gazetki wielkich znaków”
1979	Powstanie specjalnych stref ekonomicznych
1989	Krwawe stłumienie ruchów prodemokratycznych.
1997	Hongkong wraca pod administrację Chin
2008	Chiny organizują olimpiadę letnią